“`html
İran’daki İnternet Kesintisi ve Protestoların Etkileri
İran’da devam eden protestolar sebebiyle başlatılan internet kesintisi, 90 saatten fazla bir süredir sürdürüyor. Uzmanlar, bu durumu tarihsel açıdan en kapsamlı bilgi akışı engellemesi olarak değerlendiriyor.
Mobil iletişim tamamen durmuş durumda; cep telefonlarında sinyal bulmak neredeyse imkansız hale geldi ve yurtdışı aramalarda da kesintiler meydana geliyor. Bu durum, haber ajanslarının İran içinden güvenilir bilgi almasını zorlaştırıyor.
İran’da normal koşullar altında internet erişimi genellikle iç ağlarla sınırlıdır ve halkın dış dünya ile bağlantısı oldukça kısıtlıdır. Bu bağlantılara “intranet” denmektedir. Ancak artan protestolar nedeniyle, yetkililer intranet üzerindeki erişimi daha önce hiç olmadığı kadar kısıtlı hale getirmiştir.
İran’ın Yerel İnterneti: “İntranet” Nedir?
İntranet, internetin daha dar kapsamlı bir versiyonu olarak tanımlanabilir.
Bu kavram, yalnızca bir kurum veya devletin kontrolünde olan, dış dünyaya kapalı özel ağları ifade eder. Burada kullanıcıların dış ağa erişimi oldukça sınırlıdır, ancak devletin izin verdiği VPN’ler aracılığıyla evrensel hizmetlere erişim sağlanabilmektedir.
İntranet, genel internete erişim sunmamakla birlikte, web siteleri, sunucular ve e-posta gibi internet teknolojileri ile aynı altyapıyı taşımaktadır. Erişim, kimlik, yetki ve kurallar çerçevesinde kısıtlanmaktadır. İlk başta şirketler ve devlet kurumları için güvenli yazışmalar ve belgelerin paylaşımı amacıyla kullanılırken, zamanla devletler de benzer stratejilere başvurmuştur.
Günümüzde intranet kullanan ülkeler arasında Çin, İran ve Kuzey Kore dikkat çekmektedir; ancak bu ülkelerin uygulamaları farklılık göstermektedir. Özellikle İran ve Çin, intraneti toplum üzerinde internet denetimi sağlamak amacıyla kullanmaktadır. Kullanıcılar, devletin onayladığı VPN’ler aracılığıyla genel internete ulaşabilmektedir.
Kuzey Kore’deki internet erişimi büyük ölçüde intranetle sınırlıyken; İran da bu politikayı benimsemektedir. Ancak, birçok İranlı işletme uluslararası web sitelerine erişim ihtiyacı duymaktadır. Bu nedenle, İran, kısıtlamalar yaparak kendi internet versiyonunu oluşturmuş ancak bazı siteleri yasaklamıştır.
Eski Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, 8 Aralık 2019’da ülkenin internet politikası hakkında şu şekilde ifade etmiştir:
“Umuyorum, ulusal bilgi ağımızı o kadar güçlendireceğiz ki, vatandaşlarımızın global internete çıkmalarına gereksinim kalmayacak.”
İran’ın Katmanlı İnterneti: “Ulusal Bilgi Ağı”
İran’daki intranet sistemi, “Ulusal Bilgi Ağı” olarak adlandırılmakta ve internet erişimi katmanlara ayrılmaktadır. Freedom House’a göre, bu sistem herkes için aynı interneti sunmamaktadır. Dolayısıyla İran yönetimi, hangi kullanıcıların hangi sitelere erişebileceği konusunda karar vermekte özgürdür. Bu durum, zarar vermek ya da istenmeyen içerikleri yavaşlatmak adına kullanabilir.
Böylece, uluslararası hizmetler yerine yerel uygulamaların kullanılması teşvik edilmektedir; örneğin WhatsApp ve Telegram yerine yerli mesajlaşma uygulamaları öne çıkmaktadır. Bunlar arasında Bale, Snapp, Tapsi ve Digikala gibi platformlar bulunmaktadır.
Ancak gözlemciler, bu uygulamaların devletin denetimine tabi olmasından ve yeterli gizliliği sağlamakta yetersiz kalmasından endişe etmektedir.
Yetkililere Özel “Beyaz SIM Kart” Dağıtımı
Özel internet erişimi sağlama imkanı sunan “beyaz SIM kartlar”, kamuoyunda internete olan memnuniyetsizliği artıran başka bir faktör olmuştur. Bu kartlar, devletin üst düzey yetkililerine ve rejime yakın kişilere tahsis edilmektedir. Beyaz SIM kartlar, internetin kesildiği dönemlerde bile sürekli erişim sağlayacağı belirtilmektedir; genellikle sansürden daha az etkilenmektedir.
Son internet kesintisi sırasında halk çevrimdışı kalırken, ülkenin dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, X platformu üzerinden paylaşımlar yapmaya devam etti. Hamaney, yalnızca bir günde ABD ve Donald Trump hakkında en az 12 paylaşım gerçekleştirdi.
Ayrıca, enerji ve ulaşım gibi kritik altyapı sistemleri genellikle farklı ağlar üzerinden yürütülmektedir. SHOMA sistemi, İran’a ait milli telekomünikasyon firmasına dayanmaktadır; ancak hükümetin son internet kesintisi sırasında bu firmalara kapanma talimatı vermiş olabileceği iddia edilmektedir.
İnterneti Kapatmak Artık Daha Kolay
İran, internete erişimi engellemek için çeşitli yöntemler uygulamaktadır; bu yöntemler arasında DNS karıştırma, BGP kontrolü ve derin içerik filtreleme bulunmaktadır. Son kesintide hangi tekniğin kullanıldığı ise tartışma konusu olmuştur. Bir ülkenin dijital altyapısının kapsamı arttıkça, internet kesintileri daha karmaşık bir hale gelmektedir. Örneğin, 2019’daki protestolar sırasında internetin kapatılması daha zor ve aşamalı olarak uygulanmaktaydı.
O dönemde, internet gözlem grubu NetBlocks’un kurucusu Alp Toker, İranlı yetkililerin ülkenin trafiğini tamamen kapatmasının yaklaşık 24 saat sürdüğü bilgisini vermişti. Ancak günümüzde bu işlemin yapılması saniyeler içinde gerçekleştirilebilmektedir. Bu durum, devletin kontrol edebilme gücünün arttığını göstermektedir.
Geçtiğimiz hafta Fox News’e konuşan Toker, mevcut sistemin “tek bir kapatma düğmesi” ile işlediğini belirtti. “Artık bu süreci tek adımda uygulayabildiklerini biliyoruz.”
Ulusal Sistem de Kapatıldı: 10 Milyon İrani’nin Geçim Kaynağı
İran’daki güncel protestolar sırasında, tamamen kapalı olan Ulusal Bilgi Ağı’nın da devre dışı kalması dikkat çekti. Dijital haklar uzmanı Amir Rashidi, 9 Ocak’ta yaptığı açıklamada, “Hiçbir cep telefonunda sinyal kalmadı; arama yapma veya SMS gönderme imkanı ortadan kalktı. Kısa bir süre içinde, Ulusal Bilgi Ağı da işlevsiz hale geldi. Ayrıca, etkisiz olduğu düşünülen Starlink’e karşı GPS sinyalleri bozma girişimlerinde bulunuldu; bu durum ilk kez uygulandı.” dedi.
“Cep telefonlarında sinyal geri dönmüş olsa da, veri erişimi mevcut değil. Yani, Ulusal Bilgi Ağı hâlâ çalışmıyor ve intranet alt yapısındaki yerel hizmetler bile çevrimdışı.”
Ekonomik taleplerle dolu protestolar devam ederken, bu tür bir internet kesintisi büyük maliyetler doğurabilir. Daha önceki yıllarda internet kesintilerinin her saat maliyetinin ortalama 1,5 milyon dolar olduğu tahmin edilmekteydi. 2025 yılına kadar, savaş ve güvenlik politikalarının yol açtığı kesintilerin ülkeye en az 12,7 milyar dolarlık bir gelir kaybına yol açacağı öngörülmektedir.
İletişim Bakanı Satar Haşemi, 10 milyondan fazla İranlının geçim kaynağının doğrudan dijital alana bağlı olduğunu vurgulamıştır.
Son Durum Nedir?
İran’da interneti izleyen Filterbaan derneğine göre, İran Radyo ve Televizyon Kurumu (IBRC), 12 Ocak’ta “Ulusal İnternet Üzerinden Erişilebilen Temel Siteler” başlıklı bir liste yayımladı. Bu liste, yerel arama motorları, haritalar, yerel haber ajansları ve yerel mesajlaşma uygulamalarını kapsamaktadır.
Ancak SHOMA adlı yerel ağın kesintisiz çalıştığına dair somut bir bulgu yoktur. Ayrıca, bu liste, hükümetin interneti protestolar öncesi duruma geri döndürme niyetinde olmadığını da göstermektedir.
“`
